Dầu và Hormuz: Washington muốn gì, ai được ai mất, và cú sốc đi vào ví người Việt ra sao

Bản Đồ Thế Giới Mới 2026-2030 · Từ vĩ mô đến ví tiền · The Brain

Chương 1: Dầu và Hormuz. Số liệu đến 12/10/2026.

Ngày 26/02, một lít RON95-III ở Việt Nam có giá trần 20.151 đồng. Ngày 08/10, loại xăng thay nó trên thị trường, E10RON95-III, có giá 28.254 đồng, cao hơn khoảng 40% (Bộ Công Thương). Trong khi đó thuế bảo vệ môi trường, thuế nhập khẩu và VAT trên xăng dầu đã về 0. Dầu Brent giao ngay đi từ 71,32 USD một thùng (27/02) lên 125,44 USD (06/10), tăng khoảng 76%. Giữa hai con số là một cuộc chiến ở Iran và một eo biển rộng chừng 40 km.

Hai phần trăm này không so thẳng được với nhau: giá bán lẻ ở Việt Nam đi theo giá xăng thành phẩm chứ không theo dầu thô, còn chịu tỷ giá, thuế, quỹ bình ổn và độ trễ điều hành; từ 16/06 mặt hàng cũng đã đổi từ RON95-III sang E10RON95-III. Nhưng chúng cho thấy cỡ của cú sốc, và cho thấy có một lớp đệm ở giữa.

Chương này hỏi ba câu. Washington thật ra muốn gì? Ai được, ai mất, từ Riyadh tới Bắc Kinh? Và cú sốc đi vào túi tiền người Việt bằng những đường nào? Cuối chương là các mốc ngày để bạn tự chấm xem chúng tôi đúng hay sai. Chương này không nói giá dầu sẽ đi đâu, và không khuyên bạn mua hay bán gì.

Cú sốc lớn tới đâu

Báo cáo thị trường dầu tháng 9 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA, 11/09) cho vài con số nền. Hơn 10 triệu thùng một ngày sản lượng vùng Vịnh vẫn đang đóng, khoảng một phần mười lượng dầu thế giới dùng. Tồn kho quan sát được trên thế giới đã giảm 507 triệu thùng kể từ tháng 2. IEA dự báo cung dầu năm 2026 giảm 5,7 triệu thùng một ngày và cầu giảm 2,5 triệu: người ta dùng ít đi vì giá đắt, và rút kho để bù phần còn thiếu.

Brent giao ngay lên đỉnh 138,21 USD ngày 07/04 và đầu tháng 10 vẫn nhảy trong khoảng 115-136 USD (Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, EIA). Giá hợp đồng tương lai, loại hay lên bản tin, thấp hơn đáng kể. Khi giá giao ngay cao hơn giá hẹn giao vài tuần sau, thị trường đang trả thêm để có dầu ngay: thiếu hàng thật, không chỉ lo trên màn hình. Dự báo ngày 06/10 của EIA giả định dòng dầu Trung Đông còn bị hạn chế suốt quý 4 và đặt Brent bình quân quý 4 quanh 105 USD.

Câu hỏi 1: Washington thật ra muốn gì

Nói gọn trước: lời nói và hành vi công khai nghiêng mạnh về an ninh, nhưng Washington chưa bao giờ đóng hẳn cửa mặc cả. Dưới đây là bốn cách đọc, mỗi cách kèm điều khớp và điều không khớp.

Cách đọc A: an ninh trước, giá dầu là cái giá phải trả. Mục tiêu là không để Iran có vũ khí hạt nhân và cắt nguồn tiền dầu của Iran; giá xăng là chi phí phụ.

Bằng chứng nhiều, và đến từ chính ông Trump. Ngày 12/03, trên Truth Social, ông viết điều ông quan tâm hơn nhiều là ngăn Iran có vũ khí hạt nhân (Anadolu, 12/03). Ngày 06/05 ông nói kể cả dầu lên 200 USD thì cũng đáng (Wall Street Journal, qua Political Wire). Ngày 14/08, ở một cuộc mít-tinh tại Long Island, New York, ông nói trả thêm "một chút xíu" tiền xăng là xứng đáng để một nước "rất độc ác" không có vũ khí hạt nhân, và "tôi sẽ không bao giờ xin lỗi" (TheWrap, 14/08). Ngày 17/08 ông nhắc lại mục tiêu số một là chặn bom hạt nhân, bác lời Phó Tổng thống Vance, người nói trên Fox News ngày 13/08 rằng giữ giá xăng thấp mới là ưu tiên số một (ABC News).

Hành vi cũng khớp. Phong toả hải quân các cảng Iran được nối lại từ tháng 7, và theo dữ liệu tàu biển mà Wall Street Journal trích ngày 07/09, từ đó không thùng dầu thô Iran nào vượt qua tuyến phong toả. Ngày 25/09 Iran đưa ra kế hoạch 7 ngày để mở lại eo, đòi mở tài sản bị đóng băng, gỡ trừng phạt dầu và chấm dứt phong toả; ngày 26/09 ông Trump bác. Wall Street Journal, qua Al Jazeera, còn đưa tin ông nói với cộng sự rằng ông dự kiến ném bom Iran lại sau bầu cử giữa kỳ tháng 11. Tin dựa vào nguồn giấu tên.

Điều không khớp: ngày 15/05, sau thượng đỉnh ở Bắc Kinh, ông Trump nói đã bàn với ông Tập chuyện gỡ trừng phạt cho các công ty Trung Quốc mua dầu Iran (Nocut News, 16/05). Một chính quyền đặt an ninh trên hết thì khó đem trừng phạt dầu Iran ra trao đổi.

Cách đọc B: giữ giá xăng cho cử tri trước bầu cử giữa kỳ 03/11. Ngày 11/03, Bộ Năng lượng Mỹ cho xả 172 triệu thùng từ kho dự trữ chiến lược, phần của Mỹ trong đợt IEA phối hợp 400 triệu thùng. Theo số liệu hằng tuần của EIA, kho giờ còn khoảng 283 triệu thùng, thấp nhất kể từ năm 1982. Tháng 5, ông Trump nói sẽ tìm cách tạm bỏ thuế xăng liên bang (WBTV, 11/05). Ông Vance công khai coi xăng rẻ là mục tiêu số một. Và cử tri thấy giá xăng mỗi tuần: theo EIA, xăng bình quân ở Mỹ từ 2,94 USD một gallon (23/02) lên đỉnh 4,50 giữa tháng 5, còn 4,35 ngày 05/10.

Điều không khớp: câu "200 USD cũng đáng" và "không bao giờ xin lỗi" không phải lời của người đặt giá xăng lên trên hết. Việc bác kế hoạch mở eo khi bầu cử chỉ còn năm tuần cũng vậy.

Cách đọc C: chấp nhận, thậm chí ưng, dầu đắt. Mỹ giờ là nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới, khoảng 13,9 triệu thùng một ngày năm nay theo dự báo tháng 10 của EIA, và xuất khẩu dầu thô lập kỷ lục 5,6 triệu thùng một ngày trong tháng 4. Ngày 12/03 ông Trump viết: Mỹ là nước sản xuất dầu lớn nhất, "nên khi giá dầu lên, chúng ta kiếm được rất nhiều tiền" (Anadolu). Một biến thể hay được nhắc ở Việt Nam: dầu đắt là đòn đánh vào Trung Quốc, nước nhập dầu nhiều nhất thế giới.

Điều không khớp: biến thể "đánh Trung Quốc" yếu nhất, vì hành vi đo được đi ngược. Theo AP (20/09), quý 2 Trung Quốc chỉ nhập 8,1 triệu thùng một ngày, thấp hơn quý 1 khoảng 32%, nhờ kho dự trữ cỡ 1,4 tỷ thùng; giới phân tích coi việc Bắc Kinh cắt mua là một trong những yếu tố lớn nhất làm dịu giá dầu. Washington thì lại bàn gỡ trừng phạt cho người mua Trung Quốc, và đưa chuyện Trung Quốc mua năng lượng Mỹ vào chương trình thượng đỉnh (Asia Times, 13/05). Còn ý "ưng dầu đắt vì lợi cho nhà sản xuất" vướng chính các công ty khai thác Mỹ: trong khảo sát năng lượng quý 3 của Fed Dallas, chỉ số đầu tư của ngành giảm từ 40,9 xuống 32,8, và một doanh nghiệp than rằng nhà máy lọc dầu mới là bên hưởng phần lớn.

Cách đọc D: mặc cả có giới hạn. Giữ sức ép tối đa, nhưng sẵn sàng đổi một phần lấy thoả thuận khi cái giá trong nước vượt một ngưỡng nào đó. Cách đọc này giải thích được cả những điều A không giải thích: chuyện gỡ trừng phạt được đem ra bàn ngày 15/05, và việc Mỹ vẫn gửi phản hồi cho Iran qua trung gian Qatar (Iran cho biết ngày 08/10 đang xem phản hồi đó, theo Anadolu). Điểm yếu của nó: ngưỡng ấy nằm ở đâu thì chưa ai chỉ ra được, kể cả khi dầu trên 130 USD và bầu cử chỉ còn vài tuần.

Phán đoán của chúng tôi. Trong bằng chứng hiện có, A mạnh nhất: câu nói và hành vi trùng nhau, kể cả khi trái với lợi ích bầu cử. B có thật nhưng thường thua khi va với A. C chỉ có một câu nói về lợi ích, không có hành động nào đẩy giá lên; câu ngày 12/03 nói "có lợi", không nói "muốn". D là đối thủ nặng ký nhất của A, và hai cách đọc này chỉ tách nhau khi có nhượng bộ thật trên giấy. Vì vậy chúng tôi đọc Washington là chấp nhận dầu đắt để theo đuổi mục tiêu an ninh, dùng kho dự trữ và thuế xăng để giảm sức ép lên cử tri, và để ngỏ cửa mặc cả. Đây là phán đoán từ lời nói và hành vi công khai; nó chưa chứng minh A luôn thắng B, và động cơ thật thì không ai đo được từ bên ngoài. Cái giá của lựa chọn này cũng có thật: kho dự trữ của Mỹ giờ mỏng hơn cho cú sốc kế tiếp.

Câu hỏi 2: Ai được, ai mất

Ả Rập Saudi: được giá, mất khối lượng, ròng chưa rõ. Dầu của Aramco bán trung bình khoảng 108 USD một thùng trong quý 2, so với 67 cùng kỳ năm trước; lợi nhuận điều chỉnh quý 2 đạt 33,4 tỷ USD, tăng khoảng một phần ba (thông cáo kết quả của Aramco). Thu từ dầu trong ngân sách quý 2 tăng 22% (Bộ Tài chính Saudi, qua Reuters). Nhưng muốn bán thì phải chở được ra. Với Hormuz bị siết, phần lớn dầu Saudi phải đi đường ống Đông-Tây dài khoảng 1.200 km ra cảng Yanbu bên Biển Đỏ. Ống có công suất tối đa 7 triệu thùng một ngày nhưng tháng 8 chỉ chạy khoảng 2 triệu vì đường Biển Đỏ khó đi; đầu tháng 9 drone đánh vào ống, phải đóng 5-6 ngày; ngày 06/10 Bộ trưởng Năng lượng Saudi nói ống đã lên lại 5,8 triệu (Al Jazeera, 06/10). Ngân sách quý 2 vẫn thâm hụt vì chi tiêu cũng tăng 11%, dù thâm hụt nhỏ hơn nhiều so với quý 1, và nửa năm vẫn phải đi vay để bù. Chi phí chở vòng, bảo hiểm Biển Đỏ, an ninh đường ống chưa có số công khai để trừ. Nên câu trả lời trung thực là: giá cứu được phần lớn tiền thu từ dầu ở quý 2, còn được hay mất ròng thì chưa ai tính được.

Quan hệ Trump-Saudi có thật: tháng 5/2025 ông Trump sang Riyadh, Nhà Trắng công bố cam kết đầu tư 600 tỷ USD và thoả thuận quốc phòng gần 142 tỷ USD. Nhưng bốn tháng trước đó, ở Davos, chính ông yêu cầu Saudi và OPEC hạ giá dầu. Gắn bó chính trị không kéo theo việc giữ dầu đắt.

Các bên khác chịu cú sốc theo những cách rất khác nhau, và khác biệt nằm ở chỗ ai có đệm.

• Trung Quốc có kho lớn nên cắt được mua, nhưng mất nguồn dầu Iran giá rẻ từ khi phong toả nối lại.
• UAE rời OPEC và OPEC+ từ 01/05, thoát khỏi hạn mức khai thác (công suất 4,8 triệu thùng một ngày so với khoảng 3,6 triệu theo hạn mức trước đó), và chạy hết công suất đường ống ra cảng Fujairah nằm ngoài eo.
• Nga được giá cao, nhưng nhà máy lọc dầu bị Ukraine đánh nên thu không tăng như kỳ vọng: Trường Kinh tế Kyiv (KSE) hạ dự báo doanh thu xuất khẩu dầu năm 2026 của Nga từ 191 xuống 182 tỷ USD, vẫn cao hơn 158 tỷ năm 2025.
• Nhật Bản có kho dày và đã xả hai đợt dầu dự trữ quốc gia (đợt hai từ 01/05). Hàn Quốc đặt trần giá nhiên liệu, nhờ vậy lạm phát tháng 9 thấp hơn khoảng 0,6 điểm phần trăm (Korea Times, 02/10); đổi lại ngân sách gánh phần chênh.
• Iran là bên thua rõ nhất: xuất khẩu dầu gần như bằng 0 từ tháng 7.

Câu hỏi 3: Cú sốc đi vào ví của người Việt bằng đường nào

Cú sốc đi vào Việt Nam qua bốn đường, và chúng không đi cùng một chiều.

Đường 1: giá xăng, được đệm bằng thuế và quỹ. Giá bán lẻ tăng khoảng 40% trong khi Brent giao ngay tăng khoảng 76%. Phần chênh không tự biến mất. Nhà nước đã đưa thuế bảo vệ môi trường, thuế nhập khẩu và VAT về 0 tới hết năm 2026, và dùng Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Cuối tháng 3 quỹ chỉ còn khoảng 320 tỷ đồng (Bộ Công Thương, 26/03); đến kỳ điều hành 08/10, Bộ cho biết khoản chi quỹ 200 đồng một lít dầu diesel lấy từ nguồn tạm ứng ngân sách nhà nước. Thuế tiêu thụ đặc biệt với xăng đã trở lại mức 10% (VnExpress, 01/10). Nghĩa là lớp đệm đã mỏng: nếu giá dầu thế giới lại vọt, phần chuyển thẳng vào giá bán lẻ sẽ lớn hơn lần trước.

Đường 2: nguồn hàng, không chỉ giá. Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn cung khoảng 35-40% nhu cầu xăng và dầu diesel trong nước, và theo hợp đồng dài hạn lấy khoảng 80% dầu thô từ Kuwait, tức hàng phải đi qua Hormuz. Đầu năm, khi nguồn dầu thô căng, nhà máy đã giảm công suất xuống khoảng 75-80% trong chừng một tháng; giá dầu thô đầu vào bình quân từ khoảng 60 lên khoảng 100 USD một thùng. Nhà máy cho biết nguồn dầu đã được bảo đảm tới hết tháng 11 (Vietnam News, 03/10). Đây là chỗ Việt Nam hở trước Hormuz mà con số giá xăng không cho thấy.

Đường 3: lạm phát, và nó đã lan rộng. Lạm phát tháng 9 là 5,08% so với cùng kỳ; bình quân 9 tháng 4,52%, chạm mục tiêu khoảng 4,5% của cả năm (Cục Thống kê, qua VietnamPlus, 04/10). Nhóm giao thông góp khoảng 0,6 điểm phần trăm. Đáng chú ý hơn là lạm phát cơ bản, không tính lương thực, năng lượng và các mặt hàng Nhà nước quản lý giá, cũng lên 4,45%: giá đã lan ra ngoài xăng dầu. Phần nào do dầu (qua chi phí chở hàng, nguyên liệu), phần nào do các yếu tố trong nước như tiền lương hay tín dụng, chúng tôi chưa tách được.

Đường 4: lãi suất Mỹ, tỷ giá, tiền gửi. Dầu đẩy lạm phát Mỹ lên; Fed tăng lãi suất ngày 16/09 lên 3,75-4,00% (Chương 2 kể kỹ). Lãi suất đô-la cao gây sức ép lên các đồng tiền khác. Tỷ giá trung tâm của Ngân hàng Nhà nước từ 25.121 đồng (02/01) lên 25.629 đồng (09/10), tăng khoảng 2%; nhưng tính theo giá thị trường, Ngân hàng Nhà nước cho biết tiền đồng đang mạnh lên khoảng 1,12% so với đô-la (họp báo 07/10). Tỷ giá đã căng hồi tháng 3-4 rồi dịu từ tháng 5, còn lãi suất thì lên (Chương 2 kể kỹ). Lãi huy động bình quân các giao dịch mới lên 6,46% một năm tại 30/09, cao hơn cuối năm 2025 khoảng 1,2 điểm phần trăm (Tạp chí Kinh tế Tài chính, 09/10). Đặt cạnh lạm phát tháng 9, tiền gửi mới còn lãi thực khoảng 1,4 điểm phần trăm, một phép tính minh hoạ chứ không phải lời hứa. Đây là mắt xích yếu nhất trong chuỗi dầu-Fed-tỷ giá-lãi suất: tín dụng tăng nhanh hơn huy động cũng đẩy các ngân hàng tranh nhau tiền gửi, và chúng tôi không tách được phần nào là do dầu.

Vàng thì đi ngược trực giác của nhiều người. Chiến tranh nổ ra, nhưng vàng thế giới từ khoảng 5.368 USD một ounce đầu phiên 02/03 về khoảng 4.122 USD ngày 08/10, và vàng miếng trong nước giữa tháng 9 còn khoảng 142-145 triệu đồng một lượng (Tạp chí Kinh tế Tài chính, 11/09). Báo chí giải thích bằng chuỗi: dầu đắt, lo lạm phát, thị trường chờ Fed giữ lãi cao, và vàng, thứ không trả lãi, bị bán. Đó là lời giải thích sau sự kiện, chúng tôi chưa kiểm định nó; giá vàng miếng trong nước còn chịu các biện pháp quản lý thị trường vàng của Ngân hàng Nhà nước. Điều chắc chắn hơn: lần này, "có chiến tranh thì vàng lên" đã không đúng sau tháng 3.

Lịch sử có lặp lại không

Chúng tôi so cú sốc này với các lần trước bằng một thước đo đơn giản: lạm phát Mỹ lên cao nhất bao nhiêu trong mỗi đợt (tự tính từ chỉ số giá tiêu dùng Mỹ, so cùng tháng năm trước).

Đợt	Cung bị mất (ước tính)	Lạm phát Mỹ cao nhất
1973-74, cấm vận dầu Ả Rập	khoảng 7,5% sản lượng thế giới	12,3% (12/1974)
1979, cách mạng Iran	khoảng 7%	14,8% (03/1980)
1990, Iraq chiếm Kuwait	gần 9%	6,3% (10/1990)
2022, Nga-Ukraine	không mất ròng lớn, đổi luồng	9,1% (06/2022)
2026, Hormuz	hơn 10 triệu thùng/ngày bị đóng, khoảng 10%	4,2% (05/2026)

Số cung bị mất của các đợt cũ theo các bài tổng kết của Fed và của nhà kinh tế James Hamilton; số 2026 theo IEA. Hai điều khác hẳn. Thứ nhất, cú sốc lần này ít nhất cũng lớn như các lần trước, nhưng lạm phát Mỹ thấp hơn nhiều. Các lý do hay được nêu: Mỹ giờ xuất khẩu dầu, nền kinh tế dùng ít dầu hơn trên mỗi đồng sản lượng, và Trung Quốc rút kho đỡ cho cả thế giới; chúng tôi chưa đo phần của từng lý do. Thứ hai, khác năm 1990, giá không về lại sau sáu tháng: đến tháng 10 Brent giao ngay vẫn quanh 125 USD. Còn ở Việt Nam, khác năm 2022, tiền đồng chịu sức ép nhẹ hơn nhưng lạm phát cơ bản lại bám sát lạm phát chung.

Các mốc để kiểm lại

Mọi dòng dưới đây sẽ vào Sổ dự báo Bản Đồ Thế Giới Mới (Chương 8), kèm kết quả khi đến hạn, kể cả khi chúng tôi sai. Các mốc của Chương 0 (Mỹ đánh Iran sau 03/11, thoả thuận mở Hormuz trước 31/12, Brent dưới 90) vẫn giữ nguyên.

Hạn chấm	Nếu xảy ra	Nói đơn giản	Chúng tôi hiểu là	Cách đo
31/12/2026	Mỹ ban hành văn bản chính thức (giấy phép, miễn trừ, thoả thuận ký) thực hiện ít nhất một trong ba điều kiện Iran đưa ra ngày 25/09. Lời nói không tính. Chấm riêng từng điều kiện: phạm vi, thời hạn, điều kiện kèm, có trước hay sau 03/11	Mỹ có nhượng thật để mở eo không	Có, và sau bầu cử: D mạnh lên, A yếu đi. Có nhưng trước 03/11: B cũng mạnh lên	Thông cáo Bộ Tài chính Mỹ, Nhà Trắng
15/11/2026	Trong 03/11-15/11, Mỹ trừng phạt mới nhắm vào bên mua lớn (nhà máy lọc dầu, cảng, ngân hàng), không chỉ tàu và công ty bình phong, và không nới gì cho dầu Iran. Có cả siết lẫn nới: ghi "lẫn", không tính	Qua bầu cử, Mỹ siết thêm hay nới ra	A mạnh lên. Chỉ có nới: B hoặc D mạnh lên	Danh sách trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ
31/12/2026	Mỹ nối lại không kích Iran sau 03/11	Tin ngày 26/09 có thành thật không	Khớp cả A lẫn B, nên là mốc yếu	Lầu Năm Góc, Nhà Trắng
31/12/2026	Bộ Năng lượng Mỹ gọi thầu mua dầu bù kho khi Brent tương lai còn trên 90 USD	Mỹ có mua vào lúc giá cao không	Mốc phụ: khớp cả A lẫn C, không tách được hai cách đọc. Hoãn mua tới khi giá giảm: nghiêng về B	Thông cáo Bộ Năng lượng Mỹ
Khi Saudi công bố quý 3	Thu từ dầu quý 3 tăng so với quý 3/2025	Giá cao có bù được việc bán ít đi không	Chỉ ở dòng thu dầu. Ghi riêng thâm hụt và chi tiêu; không suy ra "lợi ròng"	Báo cáo quý của Bộ Tài chính Saudi
Đầu 01/2027	Lạm phát bình quân 2026 của Việt Nam vượt 4,5%; ghi kèm nhóm giao thông góp bao nhiêu điểm	Lớp đệm có giữ được lạm phát trong mục tiêu không	Mốc bối cảnh, không chấm cách đọc nào. Không tách được phần do dầu	Cục Thống kê

Kết quả mỗi dòng chỉ cho biết điều kiện có xảy ra hay không. Không dòng nào đủ để chứng minh động cơ của chính phủ nào.

Điều chương này chưa biết

• Lượng dầu đang qua Hormuz hiện nay; các tổ chức đo ra những số lệch nhau nhiều, nên chúng tôi không dùng một con số duy nhất.
• Saudi được hay mất ròng cả năm 2026.
• Động cơ thật của Washington, và ngưỡng mà ở đó Mỹ chịu nhượng. Chúng tôi chỉ nói được lời nói và hành vi đã ghi nhận.
• Iran sẽ trả lời ra sao. Ngày 08/10 Iran cho biết sẽ trả lời phản hồi của Mỹ trong vài ngày (Anadolu, 08/10). Chưa có gì ràng buộc.
• Lớp đệm của Việt Nam còn dày bao nhiêu: quỹ bình ổn đang chi bằng tiền tạm ứng ngân sách, và số dư gần nhất chúng tôi mở được là từ cuối tháng 3.
• Nguồn dầu thô của Nghi Sơn sau tháng 11.

Chương 2 đi tiếp từ đây: dầu kéo lạm phát Mỹ, Fed tăng lãi, và lợi suất trái phiếu Mỹ chạm 5,3%. Tiền trên thế giới không còn rẻ, và câu hỏi là nó đắt so với cái gì.

Thông tin tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.