Mỹ – Trung: đình chiến, đất hiếm, chip và làn sóng đầu tư AI

Bản Đồ Thế Giới Mới 2026-2030 · Từ vĩ mô đến ví tiền · The Brain

Chương 3: Mỹ – Trung, chip và làn sóng đầu tư AI. Số liệu đến 12/10/2026.

Năm con số cho thấy Việt Nam đứng ở đâu giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, theo số công bố cho chín tháng đầu năm 2026:

• Việt Nam xuất sang Mỹ khoảng 140 tỷ USD và xuất siêu sang Mỹ khoảng 122,6 tỷ USD.
• Việt Nam nhập từ Trung Quốc khoảng 187,3 tỷ USD, nhập siêu từ Trung Quốc khoảng 121,5 tỷ USD.
• Từ 24/07, hàng Việt Nam vào Mỹ chịu thêm thuế 12,5%.
• Xuất khẩu nhóm máy tính, điện tử và điện thoại khoảng 175 tỷ USD; nhập khẩu nhóm máy tính, điện tử và linh kiện khoảng 189 tỷ USD (hai nhóm không cùng phạm vi).
• Hai điều tra thuế của Mỹ nhắm vào Việt Nam vẫn chưa có kết luận.

Số xuất nhập khẩu là của Cục Thống kê (03/10), qua báo chí đưa lại. Thặng dư với Mỹ và thâm hụt với Trung Quốc gần bằng nhau là điều quan sát được; chúng có nghĩa Việt Nam là "đường ống" nối hai nước hay không thì chương này không kết luận. Chương này hỏi ba câu: hai nước đã thật sự nhượng nhau điều gì, mặt trận chip và đất hiếm đang đo được những gì, và làn sóng đầu tư cho trí tuệ nhân tạo (AI) nằm ở đâu trong chuyện này. Như mọi chương, chúng tôi tách điều đã đo khỏi điều còn tranh cãi, và không khuyên bạn mua hay bán gì.

Đình chiến: đã gia hạn cái gì, và hạn chót nào lệch nhau

Ngày 23/09, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Bessent nói với Fox News rằng hai nước sẽ gia hạn "Thỏa thuận Busan" tới 10/01/2027, sau cuộc gặp không báo trước với Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong (NBC News, 23/09). Bản tin của NBC không nêu gia hạn áp cho thuế nào, và không nhắc đất hiếm hay phí cảng. Cũng trong bản tin ấy, ông Bessent nói có "một số cam kết phía Trung Quốc chưa thực hiện đầy đủ". Ngày 28/09 một quan chức Bộ Thương mại Trung Quốc nói hai bên đồng ý gia hạn thoả thuận đến 10/01/2027, nhưng không nêu kiểm soát xuất khẩu nào; đến 11/10 hạn 10/11 trong công bố của bộ này chưa đổi (theo một trang tư vấn, Mainrich, chưa phải văn bản gốc).

Chuyến thăm cấp nhà nước của ông Tập Cận Bình (23-25/09) để lại danh sách giảm thuế "30-30": mỗi bên giảm thuế cho khoảng 30 tỷ USD hàng không nhạy cảm. Phía Mỹ có 1.619 hạng mục (nông sản, gỗ, thiết bị y tế, than...), phía Trung Quốc 77 nhóm (pháo hoa, bộ đồ ăn, đồ chơi...); Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết thuế hơn 90% hạng mục sẽ về mức tối huệ quốc (AP/PBS, 28/09).

Các hạn chót không cùng ngày:

Ngày	Điều gì hết hạn	Nguồn
10/11/2026	Trung Quốc tạm hoãn các kiểm soát xuất khẩu đất hiếm công bố 09/10/2025	Mining Technology, 27/04
10/11/2026	Phí cảng Mỹ đánh lên tàu liên quan Trung Quốc quay lại; thông báo USTR tạm hoãn đến hết 09/11 (giờ miền Đông Mỹ). Hai trang tin hàng hải cùng ngày 28/09 viết phí "có thể" còn hoãn tới 01/2027 và USTR chưa xác nhận	World Ports Organization, FreightWaves
10/11/2026	Quy tắc "công ty liên kết 50%" (mở rộng lệnh hạn chế xuất khẩu sang công ty do bên bị hạn chế sở hữu từ 50%) của cơ quan quản lý xuất khẩu Mỹ (BIS) tự có hiệu lực lại trừ khi BIS gia hạn đình chỉ; chưa thấy thông báo gia hạn	Skadden
27/11/2026	Trung Quốc tạm hoãn lệnh cấm xuất khẩu gali, germani, antimon sang Mỹ	Fastmarkets
10/01/2027	Thoả thuận Busan đã gia hạn	NBC News, 23/09

Theo FreightWaves, gia hạn Busan không tự sửa thông báo phí cảng của USTR, vì đó là một văn bản hành chính riêng; chúng tôi chưa thấy văn bản gia hạn. Còn lệnh kiểm soát đất hiếm tháng 4/2025 (bảy nguyên tố trung và nặng) vẫn hiệu lực, cấp phép từng ca. Nói cách khác, "đình chiến" là một bó nhiều cam kết nằm trong nhiều văn bản; ba trong năm hạn rơi vào cùng ngày 10/11. Ngày lệch nhau không tự chứng minh các cam kết rời rạc: hai bên cũng có thể đang gia hạn phối hợp qua nhiều văn bản. Chúng tôi chưa thấy văn bản nào bao trùm cả bó, nên chưa chọn cách đọc nào.

Thuế: mức nào đang áp, và vì sao con số năm ngoái không dùng được nữa

Ngày 20/02/2026 Toà án Tối cao Mỹ phán, theo tỷ lệ 6-3, rằng luật quyền lực kinh tế khẩn cấp (IEEPA) không cho phép đánh thuế quan (Business Sweden). Thuế "đối ứng" 20% từng áp lên hàng Việt Nam theo luật đó hết căn cứ. Thuế tạm thời 10% theo Mục 122 chạy từ 24/02 đến 24/07, rồi được thay bằng thuế theo Mục 301 (điều luật cho Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ, USTR, đánh thuế nước bị coi là có chính sách thương mại bất công) về lao động cưỡng bức, áp lên 60 nền kinh tế, hiệu lực từ 24/07 (Cleary Gottlieb). Với Việt Nam mức là 12,5% (Trung tâm WTO Việt Nam), trừ hàng thuộc các phụ lục miễn thuế chung và hàng đã chịu thuế Mục 232 (thuế vì an ninh quốc gia: thép, nhôm, ô tô...).

Mức riêng cho Trung Quốc chúng tôi chưa kiểm được từ văn bản chính thức; các thuế Mục 301 từ 2018 vẫn cộng dồn lên hàng Trung Quốc (theo một trang môi giới hải quan).

Việt Nam còn nằm trong hai điều tra Mục 301 chưa có kết luận đến 24/07: điều tra về dư thừa năng lực sản xuất (mở 11/03) và về bảo hộ sở hữu trí tuệ (mở 29/05). Thoả thuận thương mại đối ứng Mỹ-Việt chưa ký: ngày 01/10 phía Việt Nam nói đàm phán tiếp, chi tiết chỉ công bố khi kết thúc (Viet Nam News, 01/10). Vì vậy 12,5% nên đọc là mức hiện hành, chưa phải mức cuối.

Đất hiếm: số đo nói được gì và không nói được gì

Đất hiếm là nguyên liệu của nam châm trong động cơ xe điện, tuabin gió và vũ khí. Số liệu hải quan Trung Quốc về xuất khẩu nam châm đất hiếm (qua Shanghai Metals Market) cho tháng 8: 5.010 tấn, giảm 6% so với tháng 7 và giảm 18% so với cùng kỳ; cộng dồn tám tháng 41.890 tấn, tăng 23% so với cùng kỳ. Phần sang Mỹ nhỏ hơn: 512 tấn trong tháng 8, giảm 21% so với tháng 7 (647 tấn), và bình quân 2026 khoảng 504 tấn mỗi tháng so với 621 tấn mỗi tháng của năm 2024 (The Oregon Group, dẫn số báo chí). Số tháng 9 dự kiến công bố khoảng 20/10.

Hai cách đọc cùng khớp với dãy số này. Một: Bắc Kinh vẫn dùng giấy phép giữ dòng sang Mỹ thấp. Hai: đơn hàng từ Mỹ nhỏ lại vì Mỹ và đồng minh đã dựng nguồn khác. Chính Oregon Group lưu ý số liệu không cho biết nguyên nhân.

Chip: Washington đã nới gì, Bắc Kinh đã chặn gì

Cuối 2025, Tổng thống Trump cho phép bán chip AI H200 của Nvidia (thế hệ cũ hơn Blackwell) cho "khách được duyệt" ở Trung Quốc. Quy tắc của BIS hiệu lực từ 15/01/2026: xét từng ca, tổng sức tính toán chip bán sang Trung Quốc và Macau không vượt 50% lượng cùng loại bán cho khách Mỹ, hàng phải qua phòng kiểm định độc lập đặt tại Mỹ, và, theo hãng luật Covington, nhiều khả năng chịu thuế 25% theo Mục 232 khi qua lãnh thổ Mỹ. Khoản 25% này được thông báo ban đầu như "chia doanh thu", nhưng văn bản thực thi là thuế; hai cách gọi không thay thế được nhau. Chip thế hệ Blackwell vẫn bị cấm, và theo bình luận sau thượng đỉnh 23-25/09 (chúng tôi chưa thấy văn bản) không có biện pháp chip mới.

Phía Bắc Kinh: theo tin chưa kiểm chứng, hải quan Trung Quốc tháng 01 không cho H200 vào và quan chức khuyên doanh nghiệp không mua. Cùng thời kỳ, theo một bản tin tổng hợp (chúng tôi chưa mở bản công bố của công ty), Nvidia trích lập 400 triệu USD cho tồn kho H200 thừa trong quý kết thúc 26/07, và dự báo quý sau của hãng giả định không có doanh thu trung tâm dữ liệu từ Trung Quốc; các việc này trùng thời điểm, chưa chứng minh việc nọ gây ra việc kia.

Câu hỏi lớn là kiểm soát chip đang thắng hay đang thất bại. Cả hai phía dùng chung một dữ kiện: Huawei được cho là có kho 2-3 triệu chip do TSMC sản xuất, mua qua một đường lách luật (Reuters, qua Nvidia). Nvidia lập luận nó cho thấy Trung Quốc đủ chip; ông Lennart Heim, nhà nghiên cứu ủng hộ kiểm soát, lập luận ngược lại: nếu Huawei tự làm đủ thì đã không cần mua lậu (The Wire China, 02/07).

	Đọc "kiểm soát đang thắng"	Đọc "kiểm soát đang thất bại"
Sức tính toán	Huawei bằng khoảng 5% của Nvidia năm 2025, 4% năm 2026, 2% năm 2027 (CFR, 15/12/2025; viện ủng hộ kiểm soát)	Huawei có đủ chip và năng lực sản xuất để "đáp ứng nhu cầu chip AI toàn cầu" (lập luận của Nvidia, qua The Wire China)
Sản xuất	Nút N+3 của SMIC có năng suất khoảng một phần ba TSMC; công suất từ 7nm trở xuống chỉ khoảng 45-60 nghìn tấm mỗi tháng (ước tính của SemiAnalysis, qua The Substrate)	Nvidia nộp cho chính quyền Mỹ ước tính Huawei bán khoảng 1 triệu chip AI năm 2025 và SMIC có thể làm hơn 700 nghìn chip Ascend 910C đến cuối 2026 (The Wire China)

Epoch AI ước Huawei khoảng 6% số chip AI bán ra toàn cầu quý 1/2026, một nửa nếu hiệu chỉnh theo hiệu năng; hai phe đọc con số này theo hai hướng. Thị phần của Nvidia ở Trung Quốc cũng chưa chốt được: các ước tính qua báo lệch nhau, từ khoảng 55% (cả năm 2025, một hãng nghiên cứu) tới khoảng 40% (2025, hãng khác) rồi dự báo khoảng 8% vào cuối 2026, chúng tôi chưa mở các bản gốc. Bảng này không tuyên bố bên nào thắng: chúng tôi không có số đo độc lập nào cho sức tính toán Trung Quốc thực dùng, và mỗi ô là ước tính hoặc lời của bên có quan điểm (cột trái chủ yếu từ viện ủng hộ kiểm soát, cột phải có Nvidia, bên bán hàng). Kiểm soát cũng có giá với hãng Mỹ: ASML cho biết tỷ trọng doanh thu từ Trung Quốc quý 1/2026 là 19%, so với 36% quý 4/2025 (Caixin, 16/04).

Làn sóng đầu tư AI: tiền thật, và nó chạm lãi suất ra sao

Đây là mảnh Chương 2 để lại. Mức chi đầu tư (xây trung tâm dữ liệu, mua chip và máy chủ) năm 2026 các hãng lớn nhất công bố:

• Alphabet nâng dự báo lên 195-205 tỷ USD (từ 180-190), chi quý 2 là 44,9 tỷ USD (báo cáo 22/07, MarketBeat).
• Amazon nâng lên 220 tỷ USD (từ 200), theo bản tin tổng hợp sau báo cáo quý 2.
• Meta: 130-145 tỷ USD theo tổng hợp báo chí sau quý 2 (chúng tôi mới mở được mốc tháng 4, 125-145).
• Microsoft: khoảng 175 tỷ USD cho năm lịch 2026, giảm từ 190 tỷ vì đổi cách kế toán (thuê tài chính chuyển sang thuê vận hành, không tính vào chi đầu tư), không phải vì cắt chi (CFO Dive, 30/07).

Cộng bốn hãng ra khoảng 720-745 tỷ USD (phép cộng của chúng tôi, không phải số của nguồn nào; một ước tính của ngân hàng nêu hơn 860 tỷ nhưng chưa rõ phạm vi). Có hãng đi vay: Amazon bán trái phiếu khoảng 54 tỷ USD hồi tháng 3, đơn đặt mua phần đô-la khoảng 126 tỷ USD (Yahoo Finance, 13/03; bản tin chỉ nói thương vụ diễn ra khi Amazon chuẩn bị chi lớn cho hạ tầng AI, không nêu mục đích vốn).

Nối với Chương 2: biên bản Fed ghi giới thị trường nêu lượng nợ tư nhân lớn phát hành để xây hạ tầng AI là một lý do phần bù kỳ hạn tăng. Các con số trên là bằng chứng rằng lượng nợ ấy có thật, nhưng chúng tôi chưa có phép đo tách phần của nó khỏi phần của nợ chính phủ Mỹ, nên chưa nói được nó đóng góp bao nhiêu vào lãi suất. Câu "bong bóng hay năng suất" để Chương 4; chương này chỉ đo xem tiền còn chảy không.

Với Việt Nam, chín tháng đầu năm xuất khẩu máy tính và điện tử đạt 123,6 tỷ USD (+59,6%), còn nhập khẩu nhóm máy tính, điện tử và linh kiện tăng 71,7% lên 188,9 tỷ USD (Tin nhanh chứng khoán, 04/10, dẫn Báo Đầu tư). Hai số không cùng phạm vi, và chúng tôi không có số riêng cho máy chủ AI; nhưng chúng không mâu thuẫn với việc lắp ráp ở Việt Nam dựa nhiều vào linh kiện nhập.

Điều này đi vào ví người Việt bằng đường nào

Việc làm khu công nghiệp. Ngành điện tử tạo việc cho khoảng 1,9 triệu lao động, chiếm hơn 30% kim ngạch xuất khẩu, và đang thiếu lao động nặng (Viet Nam News, 21/09). Dệt may thì đơn hàng của nhiều doanh nghiệp lớn đủ đến hết 2026 nhưng biên lợi nhuận hẹp (Vietnam+, 07/09). Chúng tôi chưa có số đo tác động của thuế lên lương.

Vốn nước ngoài. Vốn FDI giải ngân chín tháng 21,07 tỷ USD, cao nhất năm năm. Trong vốn đăng ký cấp mới 29,24 tỷ USD, Singapore 9,26 tỷ, Hàn Quốc 5,70 tỷ, Hồng Kông 3,01 tỷ, Trung Quốc đại lục 2,27 tỷ, tức khoảng 7,8% (Cafef, 05/10, dẫn Cục Thống kê). Theo số này, vốn mới từ Trung Quốc đại lục không phải nguồn lớn nhất, dù số đăng ký chưa phản ánh vốn đi qua Hồng Kông hay nước thứ ba.

Số liệu hai nước nói khác nhau. Theo Viện Peterson (PIIE, 02/10), bảy tháng đầu năm Mỹ ghi nhập từ Trung Quốc (kể cả Hồng Kông) 158,3 tỷ USD, trong khi Trung Quốc báo xuất sang Mỹ 258,1 tỷ USD: chênh 99,8 tỷ, bằng 63% số Mỹ ghi nhận, gần gấp năm lần mức bình quân 2021-2024. Tác giả cho rằng nguyên nhân chính là trốn thuế, gồm khai sai xuất xứ và chuyển tải qua nước thứ ba. Với Việt Nam, cùng bài ghi Mỹ nhập từ Việt Nam 149,6 tỷ USD, còn Việt Nam báo xuất sang Mỹ 105,0 tỷ USD, chênh 44,6 tỷ. Chênh lệch có thể một phần do cách tính (giá nhập vào Mỹ gồm vận chuyển, bảo hiểm); chúng tôi chưa tách được. Ông Tô Lâm ngày 22/09 nói Việt Nam không chấp nhận chuyển tải hàng hoá (Business Mirror). Điều rút ra chắc nhất: đừng dùng số nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc để kết luận hai nước đã "tách đôi". Việc thuế 12,5% và hai điều tra đang mở có phải nhắm đúng vào khe hở này hay không là phán đoán của chúng tôi, không có văn bản nêu như vậy.

Đất hiếm Việt Nam. Luật Địa chất và Khoáng sản sửa đổi, thông qua 11/12/2025, cấm xuất khẩu đất hiếm thô; trữ lượng nêu khoảng 3,5 triệu tấn (Sài Gòn Times). Chúng tôi chưa rõ ngày hiệu lực.

Giả thuyết đối lập mạnh nhất

"Đình chiến là thoả thuận phối hợp có chủ đích." Hai bên đổi thời gian lấy đòn bẩy đàm phán; các văn bản riêng chỉ vì thuế, phí cảng, khoáng sản và công nghệ thuộc các cơ quan khác nhau, và gia hạn đến 10/01/2027 cho khoảng đệm. Chưa có văn bản nêu cơ chế phối hợp, nên đây là giả thuyết cùng cấp với hai cách đọc dưới đây.

"Đình chiến chỉ là nghỉ giữa hiệp." Ủng hộ: gia hạn ngắn, ba hạn chót cùng rơi vào 10/11 chưa có văn bản bao trùm, ông Bessent thừa nhận cam kết chưa đầy đủ, nam châm sang Mỹ thấp hơn năm 2024; Trung Quốc còn đưa một số công ty khoáng sản Mỹ vào danh sách kiểm soát xuất khẩu hồi tháng 6 (tổng hợp báo chí, chưa mở bản gốc). Cách đọc này dự báo hạn chót lỡ quanh 10/11 hoặc 27/11; các mốc dưới đây kiểm điều đó.

"Hai nền kinh tế đã tách đôi thật, thương mại không còn là trục." Ủng hộ: số Mỹ ghi nhập từ Trung Quốc giảm mạnh. Chống: chênh lệch 63% nói trên cho thấy một phần "tách đôi" có thể là hàng vẫn đi nhưng khai khác; Brookings cho rằng các thoả thuận mới chưa xử lý được dư thừa công suất cấu trúc. Nếu đúng, trục thật là khoáng sản, chip và các điều tra thuế.

Chúng tôi chưa chọn cách nào. Điều đã kiểm được là số liệu hai bên không khớp nhau, nên kết luận "tách đôi" dựa trên số của một bên là yếu.

Các mốc để kiểm lại

Mọi dòng dưới đây vào Sổ dự báo Bản Đồ Thế Giới Mới. Mốc đất hiếm trước 10/11 và hạn 10/01/2027 của Chương 0 vẫn giữ nguyên; dòng đầu dưới đây gộp mốc đất hiếm với hai hạn cùng ngày và được chấm riêng.

Hạn chấm	Nếu xảy ra	Nói đơn giản	Chúng tôi hiểu là	Cách đo
10/11/2026 (ba hạn cùng ngày: đất hiếm, phí cảng, quy tắc 50% của BIS)	Cả ba có văn bản gia hạn công bố đến hết 10/11 (đất hiếm: Bộ Thương mại Trung Quốc; phí cảng: USTR; quy tắc 50%: BIS). Cả ba lỡ hoặc áp lại từ 10/11: ngược lại. Một hoặc hai trong ba (kể cả có hạn lỡ): không chấm	Các hạn chót có được gia hạn cùng nhau không	Cả ba gia hạn: cách đọc "phối hợp" mạnh lên. Cả ba lỡ: "nghỉ giữa hiệp" mạnh lên. Chưa nói nguyên nhân	Federal Register, thông báo USTR, văn bản BIS, thông báo Bộ Thương mại Trung Quốc
27/11/2026	Bộ Thương mại Trung Quốc gia hạn tạm hoãn lệnh cấm gali, germani, antimon sang Mỹ	Trung Quốc còn giữ nhịp đình chiến không	Gia hạn: nhịp vẫn chạy. Không gia hạn: sức ép khoáng sản quay lại; chưa nói nguyên nhân	Thông báo của Bộ Thương mại Trung Quốc
Số liệu tháng 9 (dự kiến ~20/10)	Xuất khẩu nam châm đất hiếm sang Mỹ trong tháng 9 dưới 512 tấn (số tháng 8). Từ 647 tấn (số tháng 7) trở lên: ngược lại. Ở giữa: không chấm	Dòng đất hiếm sang Mỹ còn bị bóp không	Dưới 512: cách đọc "giấy phép vẫn giữ dòng thấp"; từ 647: dòng có nới. Không phân biệt được chính sách với đơn hàng	Số xuất khẩu theo nước của hải quan Trung Quốc, qua Shanghai Metals Market
31/12/2026	Mỹ ban hành văn bản cho phép xuất chip thế hệ Blackwell sang Trung Quốc	Mỹ có nhượng thêm về chip không	Mỹ lùi thêm sau H200; "kiểm soát chip là con bài mặc cả" mạnh lên	Văn bản của BIS
Báo cáo quý 3 (dự kiến cuối tháng 10) của Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft	Có từ hai hãng trở lên hạ mức trần dự báo chi đầu tư 2026 so với số công bố hồi tháng 7 (không tính thay đổi do kế toán). Nếu ít nhất ba hãng giữ hoặc nâng: ngược lại	Tiền đắt có làm làn sóng đầu tư AI chậm lại không	Hạ: làn sóng chậm lại; nguyên nhân có thể là lãi suất (Chương 2), lợi nhuận AI hay nguồn cung chip, chưa tách được. Giữ hoặc nâng: làn sóng chưa lùi dù lãi thực cao. Các trường hợp khác: không chấm	Báo cáo và phần dự báo của từng hãng
31/12/2026	USTR công bố thuế bổ sung cụ thể áp lên Việt Nam từ một trong hai điều tra Mục 301 (dư thừa năng lực, sở hữu trí tuệ)	12,5% là mức cuối hay mức sàn	Có: 12,5% chỉ là mức sàn. Không: ít nhất chưa thêm	Thông báo USTR trên Federal Register

Kết quả mỗi dòng chỉ cho biết điều kiện có xảy ra hay không; nó chưa đủ để chứng minh nguyên nhân.

Điều chương này chưa biết

• Phạm vi thật của gia hạn Busan: thuế nào, đất hiếm có nằm trong không. Chúng tôi không thấy văn bản.
• Mức thuế chính thức hiện áp lên hàng Trung Quốc, và tác động của thuế 12,5% lên giá hàng nhập và việc làm ở Việt Nam.
• Phần nào của số "nhập từ Trung Quốc giảm" là tách thật, phần nào là khai khác đi.
• Sức tính toán chip Trung Quốc thực dùng.
• Số xuất khẩu máy chủ AI của Việt Nam sang Mỹ: không có số công bố.
• Phần của nợ hạ tầng AI trong phần bù kỳ hạn của lãi suất Mỹ.
• Rủi ro quanh Đài Loan: chương này chưa đo.

Chương 4 đi tiếp từ chỗ này: dữ liệu nói được gì và không nói được gì về câu hỏi AI là bong bóng hay năng suất.